Home

Marc De Blieck

Met het leven is het net zo gesteld als met de vruchten van de natuur. Elk rijpingsproces houdt verval in
— Cicero

Videofilm en publicatie (2008).

De bevolking veroudert niet alleen in België maar nagenoeg in alle landen van de wereld. Er is sprake van een mondiale vergrijzing. In Europa zal in 2050 de helft van de bevolking jonger zijn dan 48 jaar en de andere helft ouder dan 48 jaar 1.

De componenten van deze ontwikkeling zijn bekend. Langs de ene kant ligt de vruchtbaarheid beneden het vervangingspeil en langs de andere kant is de levensverwachting op hogere leeftijd in stijgende lijn. Het ‘uitstel’ van sterfte naar steeds hogere leeftijden, kan worden omschreven als een van de grootste successen van de moderne samenleving. Opmerkelijk is daarbij de toename van het aantal honderdjarigen.

Home002.jpg

Bij de groep jong- en hoogbejaarden zullen zich na 2010 de grote groep babyboomers vervoegen omdat zij dan systematisch de beroepsactieve bevolking verlaten. De vergrijzing zal dan exponentieel toenemen evenals de druk op het arbeidsproces. Op dit moment zijn al meer ouderen boven de vijftig in het arbeidsproces werkzaam dan jongeren boven de dertig. De scheefgroei zal in de toekomst uiteindelijk leiden tot een situatie waarin minder ‘actieven’ zullen moeten zorgen voor meer ‘inactieven’.

Niet alleen meer mensen worden steeds ouder maar de groep ouderen wordt ook heterogener. Verschillen in leeftijd (van 60 tot 100 jarigen), in opleiding, in arbeidsverleden, in gezinsontwikkeling en in afkomst zullen de groep ouderen differentiëren en het moeilijker maken algemeen geldende uitspraken te doen.

Hoewel actuele demografische gegevens ons iets vertellen over de evolutie in de samenstelling van de bevolking, zeggen zij echter niets over ‘het ouder worden’ als zodanig, een verschijnsel dat van alle tijden is.

Wel beschouwd zouden wij kunnen zeggen dat het proces van ouder worden begint op de dag van de geboorte. Leven staat gelijk aan ouder worden. Met het leven, zegt Cicero 2, is het net zo gesteld als met de vruchten van de natuur. ‘Elk rijpingsproces houdt verval in’.

Verval en eindigheid van het leven (de dood) heeft echter nauwelijks nog plaats in ons leven. Het ‘uitstel’ van sterfte heeft blijkbaar een keerzijde, de kwetsbaarheid van het leven is uit de samenleving verdwenen.

Home004!.jpg

Ondanks het feit dat mensen sterfelijk blijven wordt aan eindigheid weinig aandacht besteed. Jeugdigheid als dominante norm van onze huidige samenleving laat dat niet toe. Tekort schieten, verval en kwetsbaarheid schijnen niet voor te komen. Er is een krampachtige cultuur van schijnperfectie ontstaan. Wij treffen deze cultuur vooral aan in de commerciële consumptie ‘industrie’ van face- en bodylift waar de maakbaarheid en het beeld van schijnbare onvergankelijkheid wordt gecreëerd.

Veroudering is een realiteit. Een cultuur die als reactie en als verdringing het ‘jong blijven’ idealiseert, staat op gespannen voet met de onvermijdelijke veroudering 3. De jeugd kan immers niet eeuwig duren.

Wij zijn in een paradoxale situatie terecht gekomen. Enerzijds worden mensen in goede gezondheid gedwongen relatief ‘jong’ uit het arbeidsproces te stappen, terwijl het anderzijds onduidelijk is wat ouderen voor de samenleving nog zouden kunnen betekenen. Behalve in termen van productiviteit en consumptie wordt weinig nagedacht over de betekenis van ouder worden. Nochtans is er behoefte aan inzicht in zinvol ouder worden.

In zijn artikel ‘De melancholie van wat geweest is’ gaat Ger Groot, filosoof, nader in op de betekenis en de ontwikkeling van ouderdom in onze huidige tijd. Volgens hem is er een generationele limbus ontstaan waarin zich een nieuw soort ouderen is gaan ontplooien.

In Home willen wij de betekenis van ouder worden artistiek exploreren.

Levensverhalen van vier bejaarden uit drie verschillende ‘Home’s’ (rust- en verzorgingstehuizen) in België vormen het vertrekpunt. De verhalen zijn een metafoor voor het verstrijkende leven. Zij tonen ons hoe het leven is verlopen met haar hoogte- en dieptepunten, hoe mensen oud zijn geworden. Zo wordt het leven van Maria gekenmerkt door ‘de harde strijd om het naakte bestaan’, het leven van Elza door ‘het gebrek aan durf om te leven’, het leven van Thérèse door ‘de hoekige en de schone kant van het leven’ en het leven van Marcel door ‘de bijna overmatige aanwezigheid van geluk in het leven’.

Deze verscheidenheid van verhalen representeren in Home niet alleen de individuele belevenissen en betekenissen van het ouder worden maar zijn ook een concretisering van het meer abstracte begrip ouderdom.

Home009!.jpg

Naast de verhalen wordt in Home gebruik gemaakt van documentair beeldmateriaal. De foto’s uit de albums van de vier bejaarden zijn uitgangspunt voor de beeldende interpretatie van ouderdom door de kunstenaar Marc De Blieck.

De verschillende onderwerpen zoals vakantie, vrienden en feesten die Marc De Blieck aantrof in de verhalen en in de albums hebben hem geïnspireerd thematisch parallelle foto’s van internet te downloaden. Aan de hand van deze ‘gratuite’ foto’s van internet tracht de kunstenaar de herinnering, het jeugdige van de bejaarden te actualiseren.

Het belang van foto’s voor onze herinnering wordt door Inge Henneman, curator van het FotoMuseum van de Provincie Antwerpen beschreven in haar artikel ‘Louter beeld’. Volgens haar fotograferen wij vanuit het verlangen onze families en geliefden onsterfelijk te maken, om gedeelde levens vast te leggen en ons bestaan te bevestigen. In haar artikel geeft zij Home een plaats in het totale oeuvre van de kunstenaar Marc De Blieck.

Home is een zoektocht naar essenties van geleefde levens, naar de betekenis van het ouder worden. Daarbij wordt ouderdom in het continuüm van het menselijk leven geplaatst en niet beschouwd als een gefragmenteerd residu dat wij voor ons uit kunnen blijven schuiven.

Home tracht de reflectie over ouderdom te stimuleren.

Jan Knops.

1 Oud worden in de 21ste eeuw, Studiedienst van de Vlaamse Regering

2 Romeins filosoof, De senectute (Over de Ouderdom, 44 v. Chr.)

3 Het nieuwe ouder worden, Jan Baars, Uitgeverij SWP, Amsterdam 2006


Artikels bij dit project:
De melancholie van wat geweest is door Ger Groot.
Louter beeld door Inge Henneman


Credits
Fotografie: Marc De Blieck
Tekstbijdragen van: Jan Knops (interview en redactie), Ger Groot (filosoof), Inge Henneman (curator)
Uitgever: Mens & Cultuur Uitgevers, Gent, 2008. - ISBN 978-90-77135-16-7
Funding: Kunsten en Erfgoed

Presentatie
Marc De Blieck
De Markten
Brussel januari/februari 2008