Mijn Plaats

Koen theys

Je moet je plaats kennen.

Publicatie: Mijn Plaats / Ma Place.
Tentoonstelling: My Place, Paleis voor Schone Kunsten, Brussel 2001.

Het boek ‘Mijn Plaats - Ma Place’ kan beschouwd worden als een ‘document humain’ van jongeren van voornamelijk Marokkaanse oorsprong over hun plaats in de Belgische samenleving. Het boek is een illustratie van hun zoektocht naar antwoorden op vragen zoals:

Hoe geven zij uitdrukking aan hun plaats? Wat houdt hen bezig, waarover fantaseren zij? Waarover hebben zij verdriet of dromen zij? Wie adoreren zij en wat zijn hun ambities?

Hoe geven zij als jongeren die deel uit maken van een groep uitdrukking aan hun eigen plaats in de groep? Wat is de impact van de groep op hen als persoon?

Hoe geven zij vorm aan hun eigen plaats in de samenleving? Beschikken zij over voldoende zelfbewustzijn en vertrouwen om hun plaats te veroveren in de samenleving, los van die groep? Is de maatschappelijke omgeving bereid voor hen een plaats te reserveren, hen te respecteren en naar hen te luisteren?

MijnplaatsMaplace001.jpg

De jongeren die in het boek aan het woord worden gelaten, laten in de pers en in de media veelal in negatieve zin van zich horen. Maar in feite wordt niet of nauwelijks werkelijk naar hen geluisterd. Zelfs begeleiders van centra die veel met deze jongeren werken, geven te kennen dat zij hen te vaak vanuit een paternalistische houding bejegenen. ‘Wij hebben de neiging hen te vertellen wat goed voor hen is wat ze wel en niet moeten doen’.

Dat het ‘luisteren’ ons moeilijk afgaat, blijkt eveneens uit het gepreoccupeerde standpunt dat wij bij herhaling hanteren ten opzichte van samenlevingen uit de Maghreb. Te pas en te onpas worden migranten geculturaliseerd. Culturele verschillen zoals taalverschillen, verschillen in religieuze overtuiging en geloofsbeleving, klederdracht, omgangsvormen en sociale status worden benadrukt. Terwijl de culturele dynamiek, het aspect van verandering binnen de cultuur van de migranten over het hoofd wordt gezien. Wij vergeten dat migratie op zichzelf reeds een zeer diepgaande factor van culturele verandering is1.

Zoals de culturele verschillen niet moeten worden overdreven zo dienen de sociale en economische achtergronden van de Marokkaanse jongeren niet te worden onderschat. De jongeren in het boek zijn verbonden aan ‘De Fabriek’ en ‘Centrum West’. Centra die zich bezig houden met begeleiding van jongeren van de respectievelijke wijken rond het Noordstation in Schaarbeek en Zwarte Vijvers in Molenbeek. Deze wijken in Brussel worden getypeerd door een hoge concentratie van migranten uit met name de Maghreb-landen, een hoge werkloosheid, een hoge criminaliteit, veel onvolledige gezinnen en meestal een slechte huisvesting. Het lijdt geen twijfel dat deze context medebepalend is voor het ‘beeld’ van de jongeren van hun plaats in de samenleving.

MijnplaatsMaplace007.jpg

Het begrip ‘plaats’ dient in dit verband op tweeërlei manieren te worden opgevat. Enerzijds als een letterlijke fysieke ruimte bijvoorbeeld een kamer, een speelplaats, een buurt of een wijk en anderzijds als een figuurlijke mentale ruimte waar gedachten, ideeën en opvattingen vorm krijgen. In beide ruimten drukken jongeren zich uit, geven zij profiel aan hun identiteit, aan wie zij zijn en waar zij vandaan komen. De filosoof Ludo Abicht gaat in zijn bezinning over ‘daar-zijn en existeren’ hier dieper op in. Hij stelt de bewustwording van de plaats op verschillende niveaus aan de orde én de mogelijkheid om daarop te reageren.

Hoe zijn wij te werk gegaan? Wij zijn de jongeren over hun ruimten, hun plaats gaan ‘bevragen’ in hun eigen leefomgeving. Wij hebben naar hen geluisterd en lieten ons daarbij leiden door het adagium van Socrates ‘weten dat wij niks weten’. Wij lieten de jongeren, drie meisjes en vijftien jongens in de leeftijd van twaalf tot vijftien jaar, zoveel mogelijk zelf aan het woord. Na zes socratische gesprekken en zeven interviews creëerden zij zelf het ‘beeld’ van hun plaats. Uit dit gespreksmateriaal hebben wij een keuze gemaakt. Het socratisch gesprek in ‘De Fabriek’ en de beide interviews in ‘Centrum West’ die in dit boek zijn geselecteerd, zijn representatief en illustratief voor de gesprekken die wij gevoerd hebben. Zij drukken twee verschillende belevingen van een plaats uit die wij naast en zelfs tegenover elkaar hebben willen plaatsen. De gesprekken die onder begeleiding van de filosoof Richard Anthone tot stand zijn gekomen en door hem van commentaar zijn voorzien, zijn integraal in het boek opgenomen. Op die manier hebben wij de authenticiteit ervan willen benadrukken.

Omdat taal niet het enige middel is om ervaringen of ziens- en belevingswijzen uit te drukken en er bovendien vaak in te kort schiet, is ter aanvulling het ‘beeld’ aan het boek toegevoegd. Onder begeleiding van de kunstenaar Koen Theys hebben de jongeren de intimiteit van hun plaats op foto vastgelegd. Twaalf fotosessies leidden tot ruim tweeduizend foto’s waaruit een keuze voor dit boek is gemaakt. Aan de hand van foto’s laten de jongeren ons de tegenstellingen zien tussen binnen en buiten, tussen mooi en lelijk en tussen dromen en werkelijkheid. Zij nemen ons mee naar hun levens van vóór en achter de façade. Zij tonen ons de plaatsen waar ze zich ‘thuis’ voelen, de plaatsen waar zij een band mee hebben. Op die manier krijgen wij een visuele impressie van ‘hun plaats’ die nog versterkt wordt doordat de kunstenaar de foto’s heeft samengesteld in de vorm van fotocomposities.

Het ‘beeld’, in dit geval fotografie, kent echter eveneens zijn beperkingen. Want hoe ga je geluk, vriendschap of ambities fotograferen zonder in clichés te vervallen? Deze lacunes van zowel ‘beeld’ als ‘woord’ hebben wij trachten te ondervangen door ze te combineren. Daarbij zijn wij er vanuit gegaan dat filosoferen complementair kan werken aan fotograferen en vice versa. Vanuit deze twee invalshoeken hebben wij de jongeren er toe aangezet om ‘hun plaats’ zo onbevangen en zo compleet mogelijk zichtbaar te maken.

In welke mate de jongeren hierin zijn geslaagd en in welke mate het boek ‘Mijn Plaats – Ma Place’ een bijdrage kan leveren in het vergroten van zelfrespect van de jongeren zal een open vraag blijven. In ieder geval hebben wij hen gestimuleerd in het nadenken over hun eigen leven opdat zij het, waar mogelijk, zelf zouden kunnen sturen.

Jan Knops


Artikel bij dit project: Daar-zijn en existeren door Ludo Abicht


Credits
Jongeren: Özçelik Emine, Alldina Nizizi, El Ikdimi Brahim, Amjad Ali, Mekrom Fayçal, Jaofari Said, Sayar Ercan, Malbali Ilias, Chabab Zakaria, Chennaoui Sofian, Boulfihim Youssef, Benyaich Sarra, Chelh Mohammed, Benrezouq Samir, Srikhi Moncef, Houhoud Billel, El Khattabi Moneim, Elmarkouchi Khalid
Foto-assemblage: Koen Theys
Jan Knops, redactie / Ludo Abicht, filosoof / Richard Anthone, filosoof
Nederlands / Frans
Uitgever Mens & Cultuur Uitgevers, Gent, 2001 / ISBN 90-72931-94-7

Expo
My Place - Koen Theys:
Karel de Grote Hogeschool / 23 november – 23 december 2004 / Antwerpen
Wereldculturen Centrum Zuiderpershuis / mei - juni 2003 / Antwerpen
Museumzaalvan het Gemeentehuis van Schaarbeek / oktober - november 2003 / Brussel
Vlaams Centrum voor Amateurkunsten / oktober 2002 / Brussel
Bozar / Het Paleis voor Schone Kunsten / Curator Piet Coessens / oktober – november 2001 / Brussel