Unvarnished

Carl De Keyzer

Vrijheid kan soms beangstigend en ondraaglijk zijn. In die zin kan het ontnemen van iemands vrijheid paradoxaal betekenen dat hem juist zijn vrijheid wordt gegeven.

Publicatie (2012). Volgens onderzoeksrapporten en statistieken neemt het aantal misdrijfplegende jongeren onrustbarende proporties aan. De politiek reageert door nota’s te schrijven, decreten op te stellen en ‘gevangenis’instellingen uit te breiden of te bouwen. De discussie tussen juridisch bestraffen (jeugdsanctierecht) of heropvoeden en beschermen (jeugdbeschermingsrecht) is in volle gang. Ondertussen worden zoveel mogelijk ontspoorde jongeren veilig opgeborgen. Op die manier worden zij in de marge van de samenleving geplaatst en zijn wij als samenleving van het probleem af.

De vraag is natuurlijk of dat zo is, en of er niet veel meer aan de hand is. Zegt een ‘ontsporing’ behalve over de trein ook niet iets over het spoor waarop wordt gereden? In zijn artikel ‘Jongeren, grenzen en wensen’, gaat Koen Raes, rechtsfilosoof en ethicus uitgebreid in op de veranderende economische en socio-culturele context en de impact daarvan op het waardebesef bij jongeren.

Unvarnished002!.jpg

Met een aantal ontspoorde jongeren die, weliswaar tijdelijk, uitgesloten zijn van onze samenleving wilden wij, de projectmedewerkers van Initia vzw, een dialoog aangaan. Zeven delinquente jongeren in de leeftijd van vijftien tot achttien jaar van de gesloten afdeling van de Gemeenschapsinstelling De Zande stelden zich kandidaat om met ons te filosoferen. Wij wilden hen, wiens stem ontnomen was, de kans geven om hun gedachten ‘ongecensureerd’ de vrije loop te laten.

Wie zijn die gekwetste jongeren die anderen kwetsen, van waar komen zij en waar gaan ze naar toe? Wat denken zij? Wat is hun perceptie van de werkelijkheid? Wat betekent voor hen rechtvaardigheid, wat is vrijheid, wat is macht en wat is liefde? Vanuit welke referentiekaders handelen zij? Wij waren geïnteresseerd in die vragen.

Voor hen waren wij buitenstaanders die op bezoek kwamen. Wij kwamen van buiten en gingen naar binnen zowel fysiek als mentaal. De deuren van de instelling werden iedere keer letterlijk van het slot gehaald en voor ons opengemaakt. Wij konden binnenkomen. De vraag was of we niet alleen feitelijk maar ook in de mentale zin bij de jongeren zouden kunnen binnenkomen. Als buitenstaander ben je vertrouwd met je buitenpositie en veel minder met de werkelijkheid waarin delinquente jongeren zijn geplaatst.

Unvarnished003!.jpg

Om tot een dialoog met de jongeren te komen, moesten wij vertrouwen opbouwen. Moest duidelijk gemaakt worden wat onze intenties waren. Wat wilden die bezoekers van hen?

Wij wilden eigenlijk ‘niets’. We wilden in ieder geval niet de buikspreker zijn van de instelling, noch van de opvoeders, noch van de jongeren. Wij wilden hen niet journalistiek of anekdotisch observeren. Wij wilden vanuit een kritische distantie de dialoog met de jongeren aangaan. Om dat te kunnen realiseren, moesten wij vooringenomen standpunten vermijden en een open socratische houding aannemen. Een houding die ons in staat stelde vragen te stellen en te luisteren. Op die manier creëerden wij een mentale ruimte waarin gereflecteerd kon worden.

Net als in Big Brother en net als in hun instelling wilden de jongeren echter, wantrouwend als ze waren, eerst het spel, de regels en de spelers leren kennen. Pas daarna waren zij bereid om, als volleerde acteurs verscholen achter hun maskers, deel te nemen aan de gesprekken. Zij bleven op hun hoede en lagen op de loer in afwachting van onze bedoeling. Wij hadden geen bedoeling, wij wilden enkel belangeloos belangstelling betonen. Samen met hen een open ruimte creëren waarin in vrijheid nagedacht kon worden. Na verschillende sessies en door te volharden in onze houding lieten zij hun maskers een beetje zakken. In zijn artikel gaat de filosoof Richard Anthone nader in op de betekenis van de socratische houding voor de open ruimte.

We hebben in totaal zes filosofeersessies gehouden die handelden over ‘slim zijn’, ‘macht’, ‘liefde en haat’, ‘drugs’, ‘wie ben ik’ en ‘het geweten’. Dit laatste thema over ‘het geweten’ hebben wij ingeleid met het verhaal van Gyges uit Lydië van Plato (Politeia). Daarin komt het onwankelbare karakter van de mens aan de orde: ‘Niemand is uit vrije wil rechtvaardig maar slechts als het niet anders kan’. Een thema dat tot op de dag van vandaag zeer actueel is gebleken. Naar aanleiding van deze thematiek werden vragen gesteld aan de jongeren. De dialogen over ‘het geweten’, die daaruit voortvloeiden, zijn integraal in het boek opgenomen. Zij zijn een illustratie van de reflectieve competenties van de jongeren en van de open ruimte die werd gecreëerd.

In ‘Mijmering’ reflecteert O., één van de jongeren, over leven en dood. Hij drukt een romantisch verlangen uit om te ontsnappen aan zijn werkelijkheid. Het is een soort drang naar vrijheid die ook kenmerkend is voor kunst.

Het is niet gemakkelijk om met vrijheid om te gaan. Waarop ga je je oriënteren? Hoe maak je keuzes? Vrijheid kan soms beangstigend en ondraaglijk zijn. In die zin kan het ontnemen van iemands vrijheid paradoxaal betekenen dat hem juist zijn vrijheid wordt gegeven. Hij is namelijk ontdaan van een last en hoeft zijn verantwoordelijkheid voor het leven niet meer te nemen. Het ‘gevangen’ zitten wordt dan als een bevrijding ervaren.

Wij zouden de vraag kunnen stellen of het leren omgaan met vrijheid (bijvoorbeeld in denken) voor delinquente jongeren niet belangrijker en fundamenteler is dan hen ervan te vrijwaren door hen op te sluiten.

Er is immers moed nodig om de vrijheid te nemen om de werkelijkheid in vraag te stellen. En dat is niet alleen zo voor jongeren die opgesloten zitten in een instelling, maar zeker ook voor ons allen die opgesloten zitten in de samenleving.

Door over de werkelijkheid na te denken wordt ze in zekere zin even ‘stil gezet’, gekaderd net als het stilstaand beeld van een foto. In die zin zijn de foto’s van Carl De Keyzer evenzeer een reflectie, meer bepaald een artistieke reflectie op het leven van delinquente jongeren. De kunstenaar/fotograaf Carl De Keyzer was tijdelijk min of meer een van hen. Hij heeft zich gedurende twee weken vrijwillig opgesloten bij de jongeren. Op die manier heeft hij de voorwaarde gecreëerd om zijn impressies van de jongeren en hun leefomgeving op een subtiele en gedetailleerde wijze te kunnen weergeven.

Zijn foto’s werpen een raadsel op. Er is iets aan de hand. De gezichten van de jongeren in de foto’s zijn verdwenen. Ze zijn onherkenbaar gemaakt. Het heeft iets tragisch hoewel men beseft dat die ‘verminkte’ aanwezigheid van gezichten bescherming garandeert. De picturale sensatie en de schoonheid van de foto’s kan die tragiek niet verbloemen, de spanning blijft bestaan. Deze censuur, deze afwezigheid van herkenbare gezichten, creëert paradoxaal een vorm van openheid. De afweer voor de tragiek neemt af en de identificatie met delinquente jongeren neemt toe. De ‘gemaskeerde gezichten’ stellen immers een vraag en openen daarmee de dialoog. In zijn artikel gaat Willy Van den Bussche, hoofdconservator van het Museum voor Moderne Kunst in Oostende nader in op de typerende kenmerken van het oeuvre van Carl De Keyzer.

De interactie tussen de dialogen, de mijmering van O. en de foto’s creëren in het boek een nieuwe werkelijkheid. Een werkelijkheid ontdaan van schone schijn of van het misplaatst neerzetten van ‘het leven zoals het is’. Het is een gefingeerde werkelijkheid die enerzijds aanzet tot ‘belangeloos’ genieten maar anderzijds een appèl doet op reflectie en betrokkenheid.

Jan Knops


Artikels bij dit project:
Jongeren, grenzen en wensen door Koen Raes
De open ruimte door Richard Anthone
Het oeuvre van Carl De Keyzer door Willy Van den Bussche
Mijmeringen van O door Jan Knops en Richard Anthone


Credits
Fotografie: Carl De Keyser 3 foto’s + tekst + quotes
Tekstbijdragen van: Jan Knops, redactie, Koen Raes, rechtsfilosoof, Willy Van den Bussche, hoofdconservator, Richard Anthone, filosoof
Uitgever Mens & Cultuur Uitgevers, Gent, 2004 - ISBN 90-77135-09-X
Funding: Kunsten en Erfgoed

Presentatie
Unvarnished
Carl De Keyzer
Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen
18 april – 3 juni 2012 - Brussel
Vrije Universiteit Brussel
7 oktober – 20 december 2004
Curator Rita Hebbelinck - Brussel
Muzee (PMMK)
Hoofdconservator Willy Van den Bussche
7 mei – 26 september 2004 - Oostende